Moät nhoùm baïn treû tìm tôùi gaëp toâi vaø hoûi ñoâi chuyeän coù lieân quan ñeán Lòch Söû vaø Vaên Hoïc Vieät Nam. Vui chyeän toâi hoûi,"Baùc coù phaûi laø nhaø hoïc giaû, hoïc thieät chi ñaâu maø caùc chaùu laïi ñem ra hoûi maáy caùi chuyeän to taùt, roäng raõi nhö vaäy ? ". Moät baïn treû trong nhoùm lanh mieäng, " Tuïi chaùu bieát Baùc hay ñoïc saùch, ñoïc döõ laém, maø chuùng chaùu coøn bieát roõ laø moãi saùng Thöù Baåy, tröôùùc khi ñi coâng vieäc chi ñoù, Baùc vaãn coá boû ra 15, 20 phuùt, laùi xe xeït qua maáy choã "Garage Sale - Moving Sale " cuaû Myõ ñeå kieám saùch vôùi giaù "nhaø ngheøo" coù phaûi khoâng Baùc ? " - ÔØ, caùc chaùu ñaõ bieát roõ nhö vaäy thì xin " nhaän toäi " cho khoeû. Maø caùc chaùu lo chuyeän hoïc haønh, chuyeän… How to get a job! How to make money ! How to enjoy… linh tinh, haàm baø laøng, theá maø vaãn coøn quan taâm ñeán chuyeän Vaên Hoïc, Lòch Söû Vieät Nam nöaõ kia aø ! " - Thöa Baùc, mình duø theá naøo ñi nöõa vaãn goác ngöôøi Vieät Nam maø khoâng bieát it nhieàu veà Lòch Söû, Vaên Hoïc nöôùc mình thì… coi boä… yeáu quaù, xeä quaù phaûi khoâng Baùc ?

- Ñuùng, caùc chaùu nghó nhö vaäy, Baùc chòu laém ! Chaúng gì cuõng ít nhieàu ñöôïc coi laø… trí thöùc cuaû Vieät Nam, sau naøy taát nhieân coù cô hoäi phuïc vuï Queâ Höông, Ñaát Nöôùc cuaû mình, maø khoâng bieát tí gì veà nhöõng chuyeän ñoù, nhaát ñònh laø khoâng ñöôïc roài, chöa keå ñeán chuyeän ngöôøi ta coi thöôøng, ñaùnh giaù mình ra sao. AØ, maø caùc chaùu ñònh hoûi chuyeän chi, lieäu Baùc coù bieát maáy chuyeän ñoù hay khoâng ? Moät Caäu khaùc noùi, " Tuïi chaùu coù nghe sô qua veà moät soá taùc phaåm Vaên Hoïc coå ñieån cuaû Vieät Nam mình raát noåi tieáng, ñöôïc dòch ra nhieàu thöù ngoân ngöõ treân theá giôùi, tæ nhö caùc taùc phaåm…. " Anh baïn treû naøy coi boä … quaùng gaø trong vieäc duøng tieáng Vieät ñeå noùi luùc naøy cho neân beøn xoay qua saøi tieáng Myõ cho khoeû :

* Lament of a wife whose husband has gone to war (Chinh phuï ngaâm - Cuaû Ñaëng Traàn Coân & Ñoaøn Thò Ñieåm . (*)

* Story of Kim - Vaân -Kieu (Truyeän Kim - Vaân - Kieàu - Cuaû Nguyeãn Du).

* Poem Mountains and Rivers of The Southern Empire (Baøi thô Nam Quoác Sôn Haø - Cuaû Lyù Thöôøng Kieät).

* Proclamation of Victory over the Ngo (Baøi Bình Ngoâ Ñaïi Caùo - Cuaû Nguyeãn Traõi ).

* Appeals to Officers and Troops (Hòch Töôùng Só - Cuaû Höng Ñaïo Vöông Traàn Quoác Tuaán) vv …

Toâi noùi, "Maáy chuyeän naøy thì Baùc coù bieát, nhöng tröôùc khi noùi, cuõng phaûi coi laïi saùch vôû thì môùi ñaøng hoaøng, ñaày ñuû ñöôïc. Chôù noùi ngay baây giôø chaéc laø chæ coù theå ñaïi khaùi maø thoâi. Maø caùc chaùu muoán bieát veà chuyeän naøo truôùc thì Baùc seõ noùi veà chuyeän ñoù tieän hôn. " Sau khi suy nghó vaøi giaây, moät anh baïn treû noùi, " Baùc cho bieát tröôùc veà caùi … Poem "Mountains and Rivers of The Southern Empire - Soâng Nuùi Nöôùc Nam - cuaû Lyù Thöôøng Kieät" vì nghe ñaâu baøi thô naøy ngoaøi tính caùch vaên hoïc ra, laïi coøn ñoùng moät vai troø quan troïng trong lòch söû chieán tranh giaûi phoùng daân toäc cuaû daân ta, choáng ngoaïi xaâm töø phöông Baéc, phaûi vaäy khoâng Baùc ? - Ñuùng vaäy ! Böaõ ñoù, toâi chæ coù theå noùi sô qua cho maáy anh baïn treû bieát ñaïi khaùi thoâi. Nay nhaân dòp thuaän tieän, toâi xin taâm tình vôùi nhöõng baïn treû noùi treân vaø neáu ñöôïc pheùp, thì vôùi taát caû caùc baïn treû Vieät Nam, tuy raèng xa Queâ Höông, baän roän hoïc haønh, laøm vieäc, sinh hoaït trong caùc Hoäi Ñoaøn vv… maø vaãn khoâng queân Ñaát Nöôùc, Xöù Sôû, Lòch Söû, Vaên Hoïc cuaû daân toäc mình. Choã naøo coi boä khoù hieåu cho caùc baïn treû khoâng raønh chöõ Vieät cho laém thì toâi xin pheùp chuù thích hay ghi phaàn chuù thích baèng Anh Ngöõ theo saùch vôû ñeå caùc baïn treû deã nhaän bieát hôn. Ñaàu ñuoâi phaûi noùi ñaïi cöông veà Lòch Söû nhö theá naøy :

Sau gaàn moät ngaøn naêm bò ngöôøi Taàu ôû phöông Baéc ñoâ hoä, daân toäc Vieät Nam chuùng ta ñaõ giaønh ñöôïc moät thôøi kyø Ñoäc Laäp keå töø naêm 939, sau traän ñaùnh thaéng voâ cuøng oanh lieät cuaû Ngoâ Quyeàn treân soâng Baïch Ñaèng ñeå môû ñaàu cho moät thôøi kyø ñoäc laäp keùo daøi 900 naêm .

Neáu vaøo thö vieän cuaû Myõ maø baám Computer leân, luïc tìm môùù saùch vôû cuaû caùc nhaø vieát söû baèng tieáng Anh-Myõ thì seõ thaáy hoï ghi chuù veà choã naøy laø " Nine hundred years of independance : 939 - Bach Dang Victory over the Chinese by Ngo Quyen - Independent Vietnam … " Töø ñoù, daân toäc ta ñöôïc ñoäc laäp traûi qua caùc trieàu ñaïi keå döôùi ñaây :

* 939 - 968 : Nhaø Ngoâ - Ngoâ Quyeàn.

* 968 - 960 : Nhaø Ñinh - Ñinh Tieân Hoaøng.

* 980 - 1009 : Nhaø Leâ -Leâ Hoaøn .

* 1010 - 1225 : Nhaø Lyù ù-Lyù Thaùi Toå… Thaønh Thaêng Long ( Haø Noäi baây giôø ) ñöôïc choïn laøm thuû ñoâ (Ly dynasty - Ly Thai To - Thang Long (Hanoi) became capital of the country).

* 1225 - 1400 : Nhaø Traàn - Traàn Thaùi Toâng… Khaùng chieán choáng quaân Moâng Coå, thaéng lôïi- Chieán thaéng oanh lieät laàn thöù 2 treân soâng Baïch Ñaèng - (Traàn dynasty - Tran Thai Tong …Victorious resistance against the Sino - Mongolian Yuan - Second Bach Dang victory in 1288 ) .

* 1400 - 1407 : Nhaø Hoà - Hoà Quùy Ly .

* 1407 - 1427 : Cuoäc xaâm laêng vaø chieám ñoùng cuaû quaân nhaø Minh - Cuoäc chieán tranh giaûi phoùng daân toäc do Leâ Lôïi laõnh ñaïo vôùi söï phuï taù cuaû Nguyeãn Traõi : 1418 - 1427 (Invasion and occupation by the Chinese Ming - National liberation war led by Le Loi with Nguyen Trai’s assistance).

* Nhaø Haäu Leâ: vôùi nhieàu giai ñoaïn khuûng hoaûng chính trò veà quyeàn löïc vaøo cuoái theá kyû 15, roài theá kyû 16 Maïc Ñaêng Dung cöôùp ngoâi Vua 1527 - 1591. Tieáp ñeán laø cuoäc phaân tranh giöaõ Chuaù Trònh ôû Mieàn Baéc vôùi Chuaù Nguyeãn ôû Mieàn Nam giöaõ theá kyû 17 vaø 18 . Tôùi giöaõ theá kyû 18 coù cuoäc noåi daäy vaø chieán thaéng lôùn lao cuaû phong traøo Taây Sôn do Nguyeãn Hueä laõnh ñaïo, ngöôøi ñaõ ñaùnh baïi quaân xaâm laêng Xieâm La (1785) vaø Nhaø Thanh beân Taàu (1789) - (Posterior Le dynasty - Mid 15^th century : apogee of the monarchy - Crisis by the end of the century. The illegitimate Mac dynasty (Mac Dang Dung ) 1527 - 1591. - 17 th - 18^th century : Rivalry between the Trinh Lords (North) and the Nguyen Lords (South) .-18^th century : Great peasant insurrections - Victory of Tay Son movement headed by Nguyen Hue who defeated the Siamese (1785) and the Chinese Ching invaders (1789).

* I802 - 1845 : Nhaø Nguyeãn - Quaân Phaùp taán coâng Ñaø Naüng (1858) - Nam Kyø thaønh thuoäc ñòa cuaû Phaùp (1867) - Quaân Phaùp ñaùnh Haø-Noäi.- Phaùp ñaët neàn baûo hoä treân taát caû phaàn coøn laïi cuaû ñaát nöôùc Vieät Nam naêm 1884 (Nguyen dynasty - French attack against Da nang (1858).- Cochinchina annexed by France (1867).- French attack against Hanoi (1875).- French protectorate imposed over the rest of the country (1884).

Theá laø daân ta tröôùc ñaây ñaõ thoaùt ñöôïc caùi aùch "Ngaøn naêm noâ leä giaëc Taàu " tôùi ñaây laïi chui ñaàu vaøo caùí aùch "Traêm naêm noâ leä giaëc Taây".

Ñoù laø ñaïi cöông vaøi neùt veà giai ñoaïn 900 naêm ñoäc laäp cuaû daân toäc chuùng ta. Coøn veà baøi thô "Nam Quoác Sôn Haø" thì ñaàu cuoái toùm taét nhö theá naøy:

Naêm Bính Thìn (107) , nhaø Toáng beân Taàu cho quaân sang xaâm chieám nöôùc ta. Töôùng Taàu laø Trieäu Tieát , giöõ chöùc vuï, baây giôø ta keâu laø " Tö Leänh chieán truôøng - Battle-field Commander" , coù Quaùch Quøy phuï taù, keùo ñaïi quaân, hôïp vôùi quaân Chieâm Thaønh , Chaân Laïp , chia laøm nhieàu muõi, ñaùnh nhö vuõ baõo vaøo nöôùc ta. Traän ñaùnh ñaàu tieân giöaõ quaân Taàu vaø quaân ta xaåy ra beân bôø soâng Nhö Nguyeät töùc laø ñoaïn döôùi cuaû soâng Caàu , baây giôø thuôïc Tænh Baéc Ninh. Quaân nhaø Toáng bò thua, thieät haïi naëng. Töôùng Quaùch Quøy cuaû Taàu keùo quaân tieán veà höôùng soâng Nhò Haø vaø soâng Khuùc Taûo thuoäc ñòa haït Tænh Nam Ñònh ngaøy nay, nhöng cuõng bò quaân cuaû Lyù Thöôøng Kieät chaën ñaùnh . Quaân nhaø Toáng duøng suùng baén ñaù, hoài ñoù suùng naøy laøm baèng goã, baén ñaù sang quaân ta nhö möa. Quaân ta bò thieät haïi khaù nhieàu. Coù ñeán maáy ngaøn quaân bò töû traän. Chieán thuyeàn cuaû quaân ta bò huûy dieät moät soá lôùn. Luùc ñoù khí theá cuaû quaân nhaø Toáng raát maïnh vaø hung döõ. Döôùi quyeàn chæ huy cuaû danh töôùng Lyù Thöôøng Kieät, quaân ta khaùng chieán raát anh duõng duø phaûi chaáp nhaän hy sinh. Ñeå thuùc ñaåy quaân só quyeát taâm chieán ñaáu choáng giaëc, baûo veä Toåâ Quoác, Lyù Thöôøng Kieät ñaõ duøng ngheä thuaät "Chieán tranh taâm lyù - Psychological warfare " laø laøm ra baøi thô " Nam Quoác Sôn Haø" theo theå "Thaát ngoân töù tuyeät - Boán caâu 7 chöõ " baèng chöõ Haùn thoâng duïng thôøi ñoù, mang tinh thaàn yeâu nöôùc, quyeát taâm chieán thaéng quaân giaëc xaâm laêng , roài cho ngöôøi leùn vaøo ngoâi ñeàn (Temple) coù teân laø Tröông Haùt ôû beân bôø soâng, maø duøng loa theùt ra cho quaân só cuaû ta nghe thaáy, coi nhö tieáng thuùc giuïc cuaû thaàn linh:

Nam Quoác Sôn Haø

Nam Quoác Sôn Haø Nam Ñeá cö
Tieät nhieân ñònh phaän taïi thieân thö
Nhö haø nghòch loã lai xaâm phaïm,
Nhöõ ñaúng haønh khan thuû baïi hö.

Nöôùc Nam cai trò bôûi Vua Nam
Xöa nay Trôøi ñònh roõ raøng raøng.
Luõ ngöôi quaân giaëc sao xaâm chieám?
Nhaát ñònh bay thua ñeán beõ baøng

Taïo ñöôïc theá maïnh roài, nhöng nöôùc ta nhoû beù, daân ít, quaân khoâng ñoâng so vôùi ñòch, keùo daøi cuoäc chieán taát nhieân khoâng lôïi. Trieàu ñình nöôùc ta beøn cöû phaùi boä sang Taàu thöông thuyeát ñeå ngöng chieán. Nhaø Toáng tuy bieát mình lôùn maïnh, nhöng thaáy quaân binh thieät haïi nhieàu vì thuûy thoå, ñòa theá baát lôïi, quaân lính bò beänh taät, xuoáng tinh thaàn, khoâng thaéng noåi cho neân ñaønh phaûi chaáp nhaän caùi vieäc, baây giôø ta keâu laø "Peace Talk " vaäy.

Boán caâu thô noùi treân cuaû danh Töôùng Lyù Thöôøng Kieät ñaõ ñoùng goùp moät vai troø thaät quan troïng vaøo coâng cuoäc khaùng chieán baûo veä Toå Quoác cuaû quaân daân ta hoài ñoù, traùnh cho daân ta khoûi caûnh binh ñao , maùu löaû, giöõ vöõng ñöôïc neàn ñoäc laäp cho Queâ Huông Ñaát Nöôùc. Bôûi tính caùch ñaëc bieät ñoù maø nhieàu ngöôøi Vieäät Nam chuùng ta ñaõ coù nhöõng cô hoäi giôùi thieäu baøi thô lòch söû ñoù vôùi nhöõng ngöôøi daân thuoäc caùc quoác gia khaùc treân theà giôùi. Ñoù cuõng laø moät nieàm haõnh dieän cho chuùng ta, nhöõng theá heä con chaùu sau naøy.

ÔÛ ñaây toâi chæ xin ghi laïi 2 baøi dòch ra Anh vaø Phaùp ngöõ theo theå vaên xuoâi (Prose) ñeå noùi leân baøi thô "Nam Quoác Sôn Haø" ñaõ noùi ôû treân , do 2 dòch giaû voâ danh ñaõ laøm coâng vieäc ñoù :

Mountains and Rivers of The Southern Empire

Over mountains and Rivers of the South, reigns the Emperor of the South,
As it stands written forever in the Book of Heaven.
How is it then that you, stranger dare to invade our land?
Your armies, without pity, will be innihilated.

An anonym
 

Les Monts et Les Fleuves de L’Empire du Sud

Sur les monts et les fleuves du Sud, reøgne l’Empereur du Sud.
Ainsi en a deùcideù aø jamais le Ceùleste Livre.
Comment, vous les barbares, osez-vous envahir notre sol ?
Vos hordes, sans pitieù, seront aneùanties !

Une personne anonyme

Ghi chuù: (*) : Baây giôø, chaéc ngöôøi Myõ seõ vieát laø "Lament of a husband - at - war wife" cho noù ngaén goïn vaø … khoeû ngöôøi hôn.